مناقصه و مزایده
یکی از مهمترین دلایل عقبماندگی فردی و اجتماعی، فرهنگی است که باعث میشود که افراد و خانوارها مصرف خود را با توجه به مصرف دیگران تنظیم کنند. مخصوصاً زمانی که الگوی خود را کسانی قرار میدهند که درآمد بیشتر دارند.
فرهنگی درست است که به افرادش القا میکند که هر فرد و خانواری با توجه به نیازهایش (در حد کفایت) مصرف نماید و لحظه به لحظه رعایت معیارهای مصرف صحیح را به اعضایش یادآوری نماید.
فرهنگ درست، به اعضایش تلقین میكند که افراد، مصرف خود را حد کفایت قرار دهند، نه اينكه مصرف خود را با درآمد تنظیم كنند. اگر افراد، مصرف خود را با درآمد تنظیم نمایند، با افزایش درآمد، افزایش مصرف خواهند داشت.
پس، در مرحله نخست، اصلاح مصرف را بايد در اصلاح فرهنگ و سپس در تغيير باورهاي عمومي در خصوص مصرف جستجو كرد. براي تحقق هدف، شناختن اندازهي حد کفایت الزامی است. باید در رسانههاي گروهي، مراكز آموزشي، سخنرانيها و همايشها با معرفی معیارهای تعیین حد کفایت، فرهنگی را بسازند که با موازین اسلامی هماهنگی و تناسب داشته باشد.
فرهنگ درست به اعضایش القا میکند که ويژگيهاي صرفهجویی اعضاء، تقویت شود و نرخ پسانداز، بالا و نرخ مصرف کاهش یابد.
هر قدر ديد مردم نسبت به آينده خودشان مطمئنتر و با ثباتتر باشد، به شكلي كه بتوانند آينده اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و سياسي كشور را با اطمينان پيشبيني كنند، الگوي مصرف مردم نيز منطقيتر خواهد شد.
تغيير الگوي مصرف در جامعه به هيچ وجه به معناي کم مصرف كردن نيست. انسان اين حق را دارد كه در رفاه و آسايش ناشي از آن به سر ببرد.
همچنين تغيير الگوي مصرف به هيچ وجه به معناي تغيير الگوي رفاه در جامعه نيست، بلكه تلاش آگاهانه در جهت استفاده درست از امكاناتي است كه در زندگي به آنها نياز دارد.
رعایت مصرف در حد کفایت از سوی مسؤولین
«فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ » پس، از آنچه خدا شما را روزى كرده است حلال [و] پاكيزه بخوريد، و نعمت خدا را اگر تنها او را مىپرستيد، شكر گزاريد.
هر مسؤولی باید در رعایت مصرف بهینه جدی باشد و نباید با این موضوع به طور تشریفاتی برخورد کند. باید از همین امروز، اسراف و تبذیر را در مصرفهای خود حذف كند.
رعایت مصرف در حد کفایت از سوی مسؤولین، بر مصرف مردم بسيار تأثيرگذار است. چرا كه اگر مسؤولین رعایت کنند، خود به عنوان يك نمونه در مصرف درست، شناخته خواهند شد و مردم با تبعیت، اسراف و تبذیر را حذف خواهند کرد.
امانتداران اموال عمومی (بیتالمال)، مسؤولیت بسیار سنگیني در حفظ اموال عمومی دارند. این گروه از مسؤولین نباید به طرفةالعینی، ثروتهای آنچنانی بیاندوزند یا ببخشایند.
یارانه:
راههای تغییر میل نهایی به مصرف، گوناگون است.
در جامعه اسلامی، دولت مقسم است. باید سرمایهها و درآمدهای ملی را چنان تقسيم كند که فاصله دهک پایین و بالا کاهش یابد. آنچه در کاهش فاصله دهکها مطرح است، تضعیف دهکهای بالا نیست، بلکه تقویت دهکهای پایین است.
دولت باید اسرافکاران را از راههای مناسب (تبلیغ، تشویق، جریمه) متقاعد سازد که از مصرف اضافی خودداری نمایند و خود دولت به کسانی که به علتهای مختلف توان مصرف بهینه را ندارند، یاری رساند تا مصرف آنها به حد کفایت برسد.
همچنين اقدامات حمایتی از «نیازمندان» به عمل آید. کسانی که قادر به تأمین زندگی خود نیستند، باید تحت حمایت دولت باشند.
یکی از راههای کنترل مصرف بیرویه، هدفمند كردن يارانههاست. اصلاح قیمتها در اصلاح الگوي غلط مصرف، تأثير زیادی دارد.
اکثریت افراد جامعه به علت پایین بودن درآمد خود، توان پرداخت قیمت تمام شده را ندارند. پس باید راهحلی مناسب جستجو کرد. به نظر میرسد مناسبترین راه، پرداخت یارانه به مصرفکننده و حذف پرداخت یارانه به تولیدکننده است. به تولیدکننده هم باید قیمت تمام شده را پرداخت کرد.
بهترین راه صرفهجویی نيز اطلاع مصرفکنندهها از قیمت واقعی کالاهایی است که دولت، تولید ميكند و در اختیار مصرفکننده قرار میگیرد. وقتی کالایی توسط دولت یا با نظارت دولت تهیه میشود و با قیمت ارزانتری در اختیار عموم گذاشته میشود، مصرفکنندگان کالا فکر میکنند که قیمت تمام شده را پرداخت مینمایند. مثلاً دولت با دادن یارانه به بخش تولید، موجب ميشود كه مصرفکننده تصور كند، مبلغی که در فیشهای آب، برق و گاز نوشته شده قیمت واقعی مصرفشان است که آنان پرداخت مینمایند. به همین خاطر هیچ دینی به گردنشان باقی نمیماند.
ميتوان با اجراي طرح هدفمندسازي يارانهها جامعه را به سمت صرفهجويي در مصرف كالاها و انرژي سوق داد كه نتيجه اين امر به سود اقتصاد ملي خواهد بود.
بهترین راه برای اجرایی کردن حذف یارانهها، ابلاغ «پرداخت مستقیم با شرط» است. در «پرداخت مستقیم با شرط»، مبلغ اعلام شده یارانه به حساب افراد، مستقیماً واریز میشود. مثلاً شرط برداشت یارانه آب، برق و گاز توسط افراد، این باشد که بعد از وصول مقدار مصرف آب، برق و گاز ماهیانه، باقیمانده پرداخت میگردد. هر کس که کمتر مصرف کرده باشد، دریافت بیشتر خواهد داشت. برعكس، هرکس که بیشتر مصرف کرده باشد، دریافت کمتر خواهد داشت. بخش عمده خانوادهها برای اینکه دریافت بیشتر داشته باشند، در مصرف خود تجدیدنظر میکنند.
اصلاح پرداخت يارانهها در اصلاح مصرف اثر مثبتی خواهد داشت.
نظام اصلاح يارانهها در قالب پرداخت نقدی به مردم میسر است.
در سال اصلاح الگوي مصرف، بهترین راه اصلاح، اجرای طرح هدفمند شدن يارانههاست.
در بخشهايي كه ضروري است، باید سریعتر طرح اجرای یارانهها را عملی کرد.
اندازه مصرف در اسلام:
با مراجعه به قرآن کریم، الگوی مصرف خوردنیها و آشامیدنیها مشخص میشود: «يَا بَنِي آدَم َ... كُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ .» اى فرزندان آدم ... بخوريد و بياشاميد [ولى] زيادهروى نكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست نمىدارد. میتوان این عدم زیادهروی را به کالاهای دیگر هم تعمیم داد. عدم اسراف خوراكیها و آشامیدنیها به عنوان نمونه مطرح شده است که میتواند شامل حال تمام کالاهایی باشد که اسراف در آنها مشاهده میشود.
قرآن امر به استفاده از خوراکیها و نوشیدنیها نموده است و با زیادهرویها مخالف است و آن را اسراف و تبذیر میداند.
اینگونه امر به خوردن و نوشیدن، نشان جایز بودن مصرف دارد و جلوگیری از زیادهروی است.
اصل کفایت میگوید: چنان مصرف کن که کمبودی احساس نشود. کم مصرف کردن و زیاد مصرف کردن، هر دو ظلم است. ظلم به خود و جامعه انسانی. اصل کفایت را میتوان به دیگر احتیاجات تعمیم داد. احتیاجاتی مثل: پوشاک، مسکن، تفریحات، مهمانیها و .... اصل حد کفایت، میانهروی در تمام امورات زندگی را به اثبات میرساند.
یکی از معیارهای شروع کارهای جدید؟، داشتن استطاعت مالی، بیش از حد کفایت است. « ... وَلِلّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا... » حج بر عهده مردم است [البته بر] كسى كه بتواند به سوى آن راه يابد و استطاعت داشته باشد. منظور از استطاعت، استطاعت مالی و جسمی است. به سوی کعبه و یا هر هدف دیگری رفتن، هم سرمایه میخواهد و هم توان جسمی.
«استطاعت، توانستن، قدرت و توانایی و ضد آن، عجز است و در اصطلاح، عبارت است از وجود مجموعه علل و عواملی که انجام کاری را امکانپذیر میسازد و آن در نزد محققان چهار چیز است: 1- بنیه و توان لازم برای فاعل، 2- تصور فعل، 3- ماده و جسمی که فعل بر آن انجام میشود. 4- ابزار و آلتی که به وسیله آن، فعل انجام میپذیرد. هر امری در تحقق خود به این چهار عامل نیازمند است و چنانکه یکی از این عوامل صورت نپذیرد، استطاعت محقق نمیشود .»
با توجه به هدف، سرمایه و نیروی انسانی تفاوت پیدا میكند. بعضی از هدفها به سرمایه و توان جسمی بیشتری نیاز دارد و بعضی دیگر از هدفها به سرمایه و توان جسمی کمتری نیاز دارد.
از مضمون آیه فهمیده میشود کسی که استطاعت مالی ندارد، نباید بیش از توان خود خرج کند. حتی برای رفتن به سوی خانه خدا باشد. هر کس باید در حد توان مالی خود هدف را تعیین نماید. کسی که میخواهد بیش از توان مالی خود هدفی را تعیین نماید، اول باید استطاعت خود را افرایش دهد و بعد، آن هدف را به مرحله اجرا بگذارد. در غیر این صورت با شکست مواجه میگردد.
افرایش توان مالی از دو راه میسر است: اول، کار و تلاش مضاعف، دوم، اختصاص دادن بیشتر درآمد به پسانداز، اختصاص درآمد به مصرف و مخصوصاً مصرفهایی که به اسراف و تبذیر میانجامد.
« وَ إِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِب بِّعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَّشْرَبَهُمْ كُلُواْ وَاشْرَبُواْ مِن رِّزْقِ اللَّهِ وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ » و هنگامى كه موسى براى قوم خود در پى آب برآمد، گفتيم با عصايت بر آن سنگ بزن. پس دوازده چشمه از آن جوشيدن گرفت و همه مردم دانستند محل مصرفشان کجاست، [و گفتيم] از روزى خدا بخوريد و بياشاميد [ولى] در زمين سر به فساد برمداريد.
نکتهها و پیامهای آیه:
1- جاری شدن آب به وسیله عصا یعنی رسیدن نعمت بدون زحمت به مصرفکنندگان.
2- بهرهمندی از نعمتهای فراوان الهی، نباید زمینهساز فساد و اسراف باشد.
3- حتی اگر نعمتی بدون زحمت و كوشش و تلاش به دست بیاید، نباید در مصرف آن اسراف صورت گیرد. آنطور که آب گوارا به وسیله معجزه، در اختیار مردم آن زمان قرار گرفت.
4- داشتن روحیه تجاوزانگیزی از روی تعمد و قصد مورد نهی شدید قرآن است و از آن شدیدا ًمنع شده است.
5- وقتی قرآن میفرماید همه مردم دانستند، یعنی همه خواص و عوام، بزرگ و کوچک، زن و مرد و در کل همه کسانی که در موقع جاری شدن دوازده چشمه حضور داشتند، دانستند.
6- در حالی که خوردنیها و آشامیدنیها برای همه مردم فراهم بود، دعوت به عدم تجاوز از حد مطرح میشود. یعنی در زمان فراوانی هم اسراف یک امر نکوهیده است.
7- کسانی که از حد تجاوز کنند، مفسد فیالارض هستند.
8- هرکس بایستی به حد خود قانع بوده و بعد از شناخت حد خود، به حد دیگران تجاوز ننماید. وقتی دوازده چشمه برای دوازه قبیله به وجود آمد، یعنی برای هر قبیله یک چشمه که حد و حدود آن برای دیگر قبیلهها هم شناخته شده بود.
عوامل اسراف در جامعه:
مهمترین عوامل اسراف در جامعه عبارتند از: جهل، هوا پرستی، بی ایمانی، بینیازی در کالاهای اسراف شونده، فساد اخلاقی، تولید و عرضه نادرست کالا، فقر فرهنگی، چشم و همچشمی و رقابت، الگوپذیری از مسرفان، فساد در نظام حکومتی، تنبلی و سیاستگذاریهای نادرست، تربیت غلط خانواده و جامعه.
پیامدهای اسراف:
پیامدهای اسراف به دو دسته تقسیم میشود. پیامدهای مادی و پیامدهای معنوی.
پیامدهای مادی:
1- نابودی سرمایهها، 2- تضیع حقوق دیگران، 3- زمینهسازی فقر
پیامدهای معنوی
1- محروم شدن از هدایت الهی، 2- عدم استجابت دعا، 3- کاهش برکت، 4- دوری از مجالست با صالحان
نتیجهگیری
امروز قدرتهای بزرگ صنعتی، در کشورهایشان فرا ملیتی و جهانی عمل میکنند. برای تمام جامعه انسانی در تمام جهان تصمیم میگیرند که چه چیز برای مردم خوب است و چه چیز بد. آنها قدرت عظیم رسانهای و تبلیغات را در انحصار خود دارند و از آخرین فنون روانشناختی استفاده سودجویانه میکنند تا خواسته خود را تحمیل کنند و آنچه خود تولید کرده و منافعشان را تأمین میکند به خورد مردم بدهند.
مقصر اصلی و عمده خود انسانها هستند که خواسته قدرتهای بزرگ صنعتی را، خواسته خود میدانند.
روی آوردن گروهی از افراد جامعه به مصرفگرایی برای فرار از رنجهاست. غافل از آنکه خود مصرفگرایی عامل اصلی درد و رنجهاست.
حضرت علی (ع) میفرماید: « از اسراف بپرهیز، و میانهروی را برگزین. از امروز به فکر فردا باش و از اموال به اندازه کفایت مصرف کن و بقیه را [برای روز مبادا] نگهدار .»
مسلمان در هر کجا و در هر زمانی که زندگی میکند، مخصوصاً با توان اقتصادی بالا باید از «کالاهای در اختیار» در حد کفایت و اندازه استفاده نماید تا در گروه اسرافکاران و تبذیرکنندگان قرار نگیرد.
© کپی رایت توسط : Monagheseh (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مقالات فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است .
